భారత పట్టణ–గ్రామీణ అభివృద్ధి పథకాలలో 36.65 లక్షల కోట్ల నిధుల దుర్వినియోగం

లోతైన విశ్లేషణ

గత పదేళ్లలో కేంద్ర ప్రభుత్వం అమలు చేసిన 1. స్వచ్ఛ భారత్, 2.శౌచాలయ నిర్మాణం, 3.స్మార్ట్ సిటీ మిషన్, 4.ప్రధాన్ మంత్రి ఆవాస్ యోజన, 5.అమృత్ మిషన్, 6.దీనదయాళ్ అంత్యోదయ యోజన, 7.హెరిటేజ్ సిటీ అభివృద్ధి యోజన వంటి పలు ఫ్లాగ్‌షిప్ పథకాలు భారీ ఎత్తున నిధులతో నడిచాయి. వీటిలో మొత్తం 36.65 లక్షల కోట్ల వరకు నిధులు గల్లంతయ్యాయని, పనుల్లో తీవ్ర నాణ్యతా లోపాలు ఉన్నాయని, లక్ష్యాలకు విరుద్ధంగా పనులు జరిగాయని సామాజిక సంస్థలు, పరిశోధనా సంస్థలు, ముఖ్యంగా అజీమ్ ప్రేమ్‌జి ఫౌండేషన్, మరియు ప్రభుత్వ లెక్కల పరిశీలన సంస్థ CAG తమ నివేదికల్లో వెల్లడించాయి. పార్లమెంట్ స్టాండింగ్ కమిటీ కూడా ఈ విషయాలపై అనేక తీవ్రమైన ప్రశ్నలు లేవనెత్తింది.

స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్‌లో, మరుగుదొడ్ల నిర్మాణం లక్షల్లో జరిగిందని ప్రభుత్వ నివేదికలు చెబుతున్నప్పటికీ, CAG తన పరిశీలనలో అనేక ప్రాంగణాలలో వాస్తవంగా మరుగుదొడ్లు లేనప్పటికీ ఫోటోలు, బిల్లులు చూపించి నిధులు తీసుకున్న ఉదాహరణలు ఎన్నో ఉన్నాయని వెల్లడించింది. కాగ్ మరో కీలక అంశాన్ని గుర్తించింది—అనేక రాష్ట్రాలు నిర్మించిన శౌచాలయాల్లో నీటి కనెక్షన్లు లేకపోవడం, డ్రైనేజ్‌లు సమర్థంగా పనిచేయకపోవడం, ఈ నిర్మాణాలు కేవలం టార్గెట్‌లు నెరవేర్చడానికి మాత్రమే చేసినట్లు స్పష్టమయ్యింది.

10% నిధులు కూడా ఖర్చు చేయలేదు

స్మార్ట్ సిటీ మిషన్‌లో పరిస్థితి మరింత దిగజారింది. వేల కోట్ల నిధులు కేటాయించినప్పటికీ, అనేక నగరాల్లో అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాల పనులు పూర్తి కాకపోవడం, పలు నగరాల్లో ప్రాజెక్టులు కాగితంలోనే ఉండిపోవడం, కాంట్రాక్టుల కేటాయింపుల్లో పారదర్శకత లేకపోవడం వంటి అంశాలను కమిటీ నివేదికలు హైలైట్ చేశాయి. అనేక స్మార్ట్ సిటీలు ఇప్పటికీ సాధారణ నగరాలకంటే మెరుగైన సదుపాయాలు లేవు.

అనర్హులైన 45% మందికి ఇళ్ల కేటాయింపు

ప్రధాన్ మంత్రి ఆవాస్ యోజనలో కూడా గణనీయమైన లోపాలు బయటపడ్డాయి. CAG నివేదికలు చెబుతున్నట్లుగా, నిజంగా ఇళ్లు అవసరమైన పేద కుటుంబాల జాబితా సిద్ధం చేసే ప్రక్రియలో పెద్ద ఎత్తున తారుమార్లు, అనర్హులకు ఇళ్లు మంజూరు చేయడం, అనేక జిల్లాల్లో ఆమోదించిన ఇండ్లు భౌతికంగా నిర్మించకపోయినా పూర్తి అయినట్లు చూపించడం వంటి అవినీతి పద్ధతులు వెలుగులోకి వచ్చాయి.

ఎవరికి అందని పథకాలు : మంచినీటికి ప్రజల గొగ్గోలు

అమృత్ మిషన్, దీనదయాళ్ అంత్యోదయ యోజన, హెరిటేజ్ సిటీ యోజన వంటి పథకాలలో కూడా ఒకే తరహా సమస్యలు కనిపించాయి—నిధులు విడుదలయ్యాయి, కానీ పనులు జరగలేదు, జరిగినా నాణ్యత లోపించింది. ఈ పథకాలన్నింటిలో పర్యవేక్షణ లోపం, అధికారుల నిర్లక్ష్యం, కాంట్రాక్టర్ మాఫియాతో కుమ్మక్కు, డిజైన్ తప్పిదాలు ప్రధాన కారణాలు.

ఇన్ని కోట్ల నిధుల దుర్వినియోగంపై ప్రభుత్వం మానం 

సామాజిక పరిశీలన సంస్థలు చెబుతున్నదేమిటంటే—ఈ పథకాలు ప్రజలకు మంచి చేయాలనే ఉద్దేశంతో ప్రారంభమైనా, అమలు దశలో అవినీతి, పర్యవేక్షణ రాహిత్యం కారణంగా నిధులు గల్లంతుకావడం, పనులు సగం పూర్తవడం సహజమైపోయాయి. ఇవి భారత అభివృద్ధి వ్యవస్థలో తీవ్రమైన పగుళ్లను స్పష్టంగా చూపిస్తున్నాయి. ఇకపై దృఢ పర్యవేక్షణ, పారదర్శక వ్యవస్థ, సోషల్ ఆడిట్లు లేకుండా ఈ పథకాలు నిజంగా ఫలాలు ఇవ్వడం అసాధ్యం.