సంక్రాంతి – ముగ్గులు ::సంప్రదాయం, శాస్త్రం, స్త్రీశక్తి

ముగ్గులు ఏ ప్రదేశాన్నైనా సౌందర్యవంతంగా మార్చడమే కాక, ఆ ఇంటిని లక్ష్మీ నివాసంగా మలిచే పవిత్ర చిహ్నాలు. రంగురంగుల డిజైన్లు మాత్రమే కాదు, ప్రతి ముగ్గు వెనుక దాగి ఉన్న శాస్త్రీయత, ఆధ్యాత్మిక భావన, సామాజిక ఉద్దేశం చాలా లోతైనవి. రోజూ మనం చూసే ఒక సాధారణ ముగ్గుకే ప్రత్యేక అర్థం ఉంది. ఆ అర్థం, కారణం, ప్రభావం ఏమిటో సంక్రాంతి సందర్భంగా తెలుసుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది.

ధనుర్మాసం (డిసెంబర్ 17 నుంచి జనవరి 14 వరకు) ముగింపు దశలో వచ్చే భోగి, సంక్రాంతి, కనుమ—ఈ మూడు రోజులు తెలుగు సంస్కృతిలో అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగినవిగా నిలుస్తాయి. ఈ సమయంలో ఇళ్ల ముందు వేసే పెద్ద పెద్ద ముగ్గులు, వాటిలో గొబ్బెమ్మలు, పసుపు–కుంకుమలు, పూల అలంకరణలు, మామిడి తోరణాలు—అన్నీ కలసి ఒక దైవిక వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి. గాలిపటాలతో నిండిన ఆకాశం, ఉదయించే సూర్యునికి పోటీగా మెరిసే రంగులు ఈ పండుగ ప్రత్యేకత.
భోగినాడు భోగి మంటలు, పిల్లలకు భోగి పళ్లు, మహిళలకు పసుపు–కుంకుమలు, పూలు, గాజులు, చలిమిడి, కొత్త బట్టలు, తీపి పదార్థాలు—ఇవన్నీ ఆరోగ్యానికి, ఐక్యతకు, ఆనందానికి ప్రతీకలు. చలికాలంలో శరీరానికి అవసరమైన వేడి, పౌష్టికాహారం అన్నీ ఈ ఆచారాల్లో దాగి ఉన్నాయి.

కనుమ నాడు వేసే స్వర్గద్వార ముగ్గులు ప్రత్యేకమైనవి. ఐదు, ఏడు, తొమ్మిది, పదకొండు, పదమూడు, పదిహేను చుక్కలతో గీతల రూపంలో వేసే ఈ ముగ్గులు కేవలం కళ కాదు—అవి ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్ష మార్గాల సూచికలు. పద్మాలు, శంఖాలు, చక్రాలు, చతురస్రాలు వంటి ఆకృతులు దేవతల చిహ్నాలు. వీటిని బియ్యం పిండితో సహజసిద్ధంగా, పర్యావరణానికి హాని లేకుండా రూపొందించడం మన మహిళల అపార ప్రతిభకు నిదర్శనం.
ఈ సంప్రదాయంలో స్త్రీ శక్తి ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది. ఒక తల్లిగా, సోదరిగా, భార్యగా, కూతురుగా మాత్రమే కాకుండా—సలహాదారిగా, ఉపాధ్యాయినిగా, కుటుంబ ఆర్థిక స్థంభంగా నిలుస్తూ కూడా, ఇంటిముందు ముగ్గుల రూపంలో సంస్కృతిని ఆవిష్కరించగలగడం ఆమె విశిష్టత. గణితం, శిల్పకళ, ఆధ్యాత్మికత—మూడు కలిసిన రూపమే ముగ్గు.
సంక్రాంతి రోజుల్లో హరిదాసుల రాక మరో ప్రత్యేక ఆకర్షణ.

‘హరి’ అంటే శ్రీమహావిష్ణువు, ‘దాసు’ అంటే ఆయన శిష్యుడు. రంగురంగుల దుస్తులు, గజ్జల సవ్వడి, చిరుతల నాదంతో హరిదాసు ముగ్గుల మధ్య నిలబడి కీర్తనలు చేయడం ఆ ఇంటికి మహా పుణ్యం. చిన్నారులు బియ్యం దోసిళ్లతో కలశంలో పోస్తూ ఆశీర్వాదం పొందే దృశ్యం—లక్ష్మీ స్వరూప దర్శనంలా ఉంటుంది.
ఇదే సమయంలో గంగిరెద్దుల సందడి కూడా కనిపిస్తుంది. నందీశ్వరుని ప్రతీకగా భావించే గంగిరెద్దును శంఖ–చక్రాల అలంకరణలతో ముంగిటికి తీసుకువచ్చి దర్శించుకోవడం శుభప్రదం. శివ–కేశవుల అభేద భావనకు ఇది ప్రతీక.
ఈ పండుగలో రైతు పాత్ర మరువలేనిది. కొత్త ధాన్యంతో పరమాన్నం చేసి భూమాతకు, అష్టదిక్పాలకులకు నైవేద్యం సమర్పించడం భారతీయ వ్యవసాయ సంస్కృతికి ప్రతీక. పల్లెల్లో ‘పాతర’ వేసే సంప్రదాయం భవిష్యత్తుపై ముందుచూపును చాటుతుంది.
స్వర్గద్వార ముగ్గుల ద్వారా దేవతలే కాక పితృదేవతల ఆశీర్వాదాలు కూడా లభిస్తాయని విశ్వాసం. ఈ విధంగా ముగ్గుల ద్వారా ఇంటిని స్వర్గధామంగా మలిచే శక్తి భారతీయ స్త్రీలోనే ఉంది. లక్ష్మీ, సరస్వతి, పార్వతిల స్థిర నివాసానికి ఇదే మూలం.
సంప్రదాయం, శాస్త్రం, ఆధ్యాత్మికత—మూడు సమన్వయమే సంక్రాంతి ముగ్గులు. ఈ విలువలను నేటి తరం అర్థం చేసుకొని ముందుకు తీసుకెళ్లడం కాల అవసరం.

రచయిత్రి
-కోట ఉమా శర్మ
9958144884